Tính phần trăm (%) nhanh, chính xác

5 dạng tính phần trăm và ví dụ thực tế

Hầu hết bài toán phần trăm trong học tập, mua sắm và công việc đều thuộc một trong 5 dạng dưới đây. Mỗi dạng có công thức để bạn tự tính khi cần, kèm ví dụ và cách nhập vào công cụ.

1. Tính X% của một số

Đây là dạng cơ bản nhất của cách tính phần trăm: bạn biết tỷ lệ và muốn biết nó ứng với bao nhiêu.

Công thức: Kết quả = Số × X ÷ 100

Ví dụ: bạn bán được đơn hàng 350.000₫ với hoa hồng 15%. Tiền hoa hồng là 350.000 × 15 ÷ 100 = 52.500₫. Trong công cụ, ở ô số 1 bạn nhập 15 và 350000.

Dạng này dùng khi tính tiền cọc, tiền tip, hoa hồng, số câu đúng cần đạt để qua bài thi…

2. Số A chiếm bao nhiêu % của số B

Dạng này cho biết một phần chiếm bao nhiêu trong tổng, còn gọi là tỷ lệ phần trăm.

Công thức: Tỷ lệ = A ÷ B × 100

Ví dụ: bài kiểm tra có 50 câu, bạn làm đúng 42 câu. Tỷ lệ đúng là 42 ÷ 50 × 100 = 84%. Ở ô số 2 bạn nhập 42 và 50.

Dạng này dùng khi tính tỷ lệ hoàn thành KPI, tỷ lệ chi tiêu trên thu nhập, tỷ lệ học sinh khá giỏi trong lớp…

3. Tính phần trăm tăng giảm từ A đến B

Tính phần trăm tăng giảm giúp so sánh giá trị mới với giá trị cũ. Số chia luôn là giá trị cũ (giá trị ban đầu).

Công thức: Tỷ lệ thay đổi = (Giá trị mới − Giá trị cũ) ÷ Giá trị cũ × 100

Ví dụ: lương của bạn tăng từ 8.000.000₫ lên 9.200.000₫. Mức tăng là (9.200.000 − 8.000.000) ÷ 8.000.000 × 100 = 15%. Ở ô số 3 bạn nhập 8000000 và 9200000.

Nếu kết quả âm thì giá trị đã giảm. Ví dụ doanh thu từ 120 triệu xuống 90 triệu: (90 − 120) ÷ 120 × 100 = −25%, tức giảm 25%.

4. Tăng hoặc giảm một số theo X%

Bạn biết giá trị ban đầu và mức tăng hoặc giảm, muốn biết con số sau cùng.

Công thức tăng: Kết quả = Số × (1 + X ÷ 100)

Công thức giảm: Kết quả = Số × (1 − X ÷ 100)

Ví dụ giảm: áo giá 250.000₫ giảm 20%, giá phải trả là 250.000 × 0,8 = 200.000₫.

Ví dụ tăng: hóa đơn 1.000.000₫ chưa thuế, cộng thuế 10% thì tổng là 1.000.000 × 1,1 = 1.100.000₫.

Ở ô số 4, bạn nhập số ban đầu, chọn tăng hoặc giảm, rồi nhập phần trăm.

5. Tìm số gốc khi biết phần trăm

Đây là dạng nhiều người lúng túng nhất: bạn biết một số là X% của số khác và cần tìm số còn lại.

Công thức: Số gốc = A × 100 ÷ X

Ví dụ: 30 học sinh giỏi chiếm 60% số học sinh của khối. Cả khối có 30 × 100 ÷ 60 = 50 học sinh. Ở ô số 5 bạn nhập 30 và 60.

Dạng này cũng dùng để tìm giá gốc trước khi giảm giá, xem ví dụ cụ thể ở phần tiếp theo.

Cách tính phần trăm giảm giá khi mua hàng

Tính phần trăm giảm giá là việc hay làm nhất ngoài đời, nhất là mùa săn sale. Có ba tình huống thường gặp.

Tình huống 1: biết giá gốc và mức giảm, cần biết giá phải trả. Dùng ô số 4, chọn giảm. Ví dụ tai nghe 1.200.000₫ giảm 35% còn 780.000₫.

Tình huống 2: biết giá gốc và giá sau giảm, cần biết đã giảm mấy %. Dùng ô số 3. Ví dụ giày từ 900.000₫ còn 630.000₫ là giảm 30%.

Tình huống 3: chỉ biết giá sau giảm và mức giảm, cần tìm giá gốc. Giảm 20% nghĩa là bạn trả 80% giá gốc. Dùng ô số 5: “Số 400000 là 80% của số” → 500.000₫. Cách này giúp kiểm tra cửa hàng có nâng giá gốc lên trước khi giảm hay không.

Khi có hai mã giảm chồng nhau, các mức giảm không cộng thẳng vào nhau. Món hàng 1.000.000₫ giảm 20% còn 800.000₫, giảm tiếp 10% trên giá mới còn 720.000₫. Tổng cộng bạn được giảm 28%, không phải 30%.

So sánh hai kiểu khuyến mãi cũng dùng cùng cách nghĩ. “Mua 2 tặng 1” nghĩa là lấy 3 món nhưng trả tiền 2 món, tức bạn trả 2 ÷ 3 ≈ 66,7% giá, tương đương giảm khoảng 33,3%. Như vậy nếu chắc chắn dùng hết 3 món thì kiểu này lợi hơn “giảm 30%”.

Những lỗi hay gặp khi tính phần trăm

Công thức phần trăm đơn giản, nhưng vẫn có vài chỗ dễ làm sai kể cả khi bấm máy đúng.

• Tăng rồi giảm cùng một tỷ lệ không quay về số cũ. 100 tăng 20% thành 120, rồi 120 giảm 20% chỉ còn 96. Lý do là lần giảm tính trên số đã lớn hơn.
• Chia nhầm số. Khi tính tăng giảm, luôn chia cho giá trị cũ. Giá từ 50.000₫ lên 60.000₫ là tăng 20%, nhưng từ 60.000₫ xuống 50.000₫ là giảm khoảng 16,7%.
• Nhầm phần trăm với điểm phần trăm. Lãi suất từ 5% lên 6% là tăng 1 điểm phần trăm, nhưng tính theo tỷ lệ thì lãi suất đã tăng 20% (vì 1 ÷ 5 × 100 = 20). Tin tức kinh tế hay dùng cả hai cách nói, nên bạn cần đọc kỹ.
• Làm tròn quá sớm. Nếu làm tròn kết quả giữa chừng rồi tính tiếp, sai số sẽ cộng dồn. Hãy giữ nguyên số lẻ đến bước cuối mới làm tròn.
• Nghĩ rằng phần trăm không được quá 100%. Doanh thu từ 50 triệu lên 150 triệu là tăng 200%, hoàn toàn hợp lệ.

Tự tính phần trăm không cần công cụ

Khi không có mạng hoặc chỉ cần ước nhanh, bạn có thể nhẩm hoặc dùng máy tính có sẵn.

Mẹo tính nhẩm nhanh

• 10%: dịch dấu phẩy sang trái một chữ số. 10% của 350.000 là 35.000.
• 5%: lấy một nửa của 10%. 5% của 350.000 là 17.500.
• 15% = 10% + 5%, nên 15% của 350.000 là 35.000 + 17.500 = 52.500.
• 1%: dịch dấu phẩy sang trái hai chữ số. Muốn tính 3% thì lấy 1% nhân 3.
• 25% là một phần tư, 50% là một nửa, 75% là ba phần tư.
• X% của Y bằng Y% của X. 8% của 50 khó nhẩm, nhưng 50% của 8 là 4, nên kết quả là 4.

Tính trên máy tính điện thoại

Ứng dụng máy tính trên iPhone và Android đều có phím %. Để tính 20% của 80, bạn gõ 80 × 20 % rồi bấm =, kết quả là 16. Với các dạng khác, bạn gõ thẳng công thức. Ví dụ tính tăng giảm từ 8 triệu lên 9,2 triệu thì gõ (9200000 − 8000000) ÷ 8000000 × 100.

Tính phần trăm trong Excel

Giả sử ô A2 là giá trị cũ, B2 là giá trị mới:

• A2 chiếm bao nhiêu % của B2: gõ “=A2/B2”.
• Phần trăm tăng giảm: gõ “=(B2-A2)/A2”.
• Tăng A2 thêm 10%: gõ “=A2*(1+10%)”.

Sau đó chọn ô kết quả, nhấn Ctrl + Shift + % hoặc chọn Trang đầu (Home) → nút % để hiển thị dạng phần trăm. Excel tự nhân 100, nên bạn không cần gõ “*100” trong công thức.